Historia Sztuki: Sztuka Starożytnej Mezopotamii

Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Sztuka Starożytnej Mezopotamii. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 22 marca 2015

Sztuka perska

Fryz Nieśmiertelnych
Paryż, Luwr

Skrzydlate lwy, Paryż, Luwr?

Sztuka perska związana jest z okresami panowania: Achemenidów, Seleucydów, Partów i Sasanidów (od połowy VI wieku p.n.e. do połowy VII wieku n.e.). W ukształtowaniu sztuki Achemenidów, spadkobierczyni kultur irańskich, dużą rolę odegrały wpływy Asyrii, Urartu, Babilonu, Elamu, Egiptu i częściowo Grecji; wnosząc niewiele własnych idei twórczych, sztuka perska tego okresu połączyła elementy obcych kultur w harmonijną całość; była to sztuka dworska, nacechowana uroczystą powagą i monumentalizmem, świadcząca o potędze władców. W architekturze wyróżniały się wspaniałe założenia pałacowe (Suza, Persepolis, Pasargady) z wielkimi salami audiencyjnymi (apadanami), wspartymi na kolumnach z kapitelami w kształcie dwóch protomów byka, reprezentacyjnymi schodami zdobionymi reliefami, bramami dekorowanymi postaciami uskrzydlonych byków o ludzkich głowach; ściany zdobiono glazurowaną cegłą lub kamiennymi reliefami (ortostaty).

Kolumna perska Paryż, Luwr

Groby królewskie kuto w skale (Naghsz-e Rustam); odrębny typ stanowi grobowiec Cyrusa II Starszego w Pasargadach; wolno stojące mauzoleum na podwyższeniu; typowym sanktuarium były tzw. ołtarze ognia. Rzeźbę reprezentował głównie relief (sceny wojenne, dworskie, kultowe itp.) o kompozycji pasowej i hieratycznym ustawieniu postaci, przedstawianych z profilu; ornamentyka roślinna i motywy zwierzęce; wysoki poziom rzemiosła artystycznego (m.in. toreutyka, wyroby jubilerskie i gliptyka).

Fryz lwów

Sztuka okresu Seleucydów (1 poł. III w. p.n.e.) jest mało znana, nawiązywała ona do tradycji miejscowych i wzorów greckich. Zachowały się ruiny świątyń, drobna plastyka, reliefy naskalne; monety. Od połowy III wieku p.n.e. do 1 ćwierci III wieku n.e. Persja była częścią państwa Partów, a jej kultura artystyczna weszła w krąg sztuki Partów. Ostatnią fazą rozwoju sztuki perskiej była sztuka Sasanidów (226-651/652), dworska, na wysokim poziomie artystycznym, łączyła elementy sztuki perskiej z wpływami innych kultur. Nastąpił wówczas wielki rozwój architektury miejskiej; miasta zakładano najczęściej na planie koła (Firuzabad) lub prostokąta (Biszapur) i otaczano murami obronnymi; budynki wznoszono z kamienia, cegły palonej i suszonej; pałace odznaczały się monumentalnością i symetrią układu (Biszapur, Sarwestan, Firuzabad); wnętrza ich zdobiły malowidła ścienne, mozaiki i reliefy (w układzie pasowym, hieratycznym i izokefalicznej manierze) w stiuku; tematem przedstawień są sceny symbol. przekazania władzy królowi, triumfy oraz walki; w końcowym okresie panowania Sasanidów (VI wieku n.e.) pojawiły się także reliefy ze scenami polowań i doskonale oddanymi przedstawieniami zwierząt (w grocie Tagh-e Bostan) oraz nieliczne okazy rzeźby pełnej; rozkwit miniaturowego malarstwa książkowego; wspaniałe wyroby rzemiosła artystycznego (prace w metalu, szkło, tkaniny wełniane i jedwabne). Podbój arabski (651) nie zniszczył całkowicie sztuki Sasanidów, która wywarła silny wpływ na kształtującą się sztukę Islamu; wiele jej elementów przejęła również sztuka bizantyjska, a za jej pośrednictwem także średniowieczna Europa.

Ceramika w "stylu Suzy"

Sztuka asyryjska

Sztuka państwa asyryjskiego ukształtowała się pod wpływem tradycji południowej Mezopotamii (sztuki Sumeru, Akadu i Babilonii) oraz sztuki ludów podbitych i ościennych (Hetytów, Hurytów, Semitów i ludów Urartu i Iranu). W okresie staroasyryjskim (1poł. II tys. p.n.e.) odrębność sztuki asyryjskiej nie zaznaczyła się jeszcze w sposób wyraźny. Właściwy jej rozwój można zaobserwować w okresie średnioasyryjskim (2 poł. II tys. p.n.e.). W architekturze, oprócz powszechnie używanej w Mezopotamii gliny, Asyryjczycy stosowali również kamień w postaci ortostatów. Miasta asyryjskie były otoczone murami oraz fosami. Sytuowano je w miejscach z natury obronnych. W najbardziej obronnym punkcie miasta znajdowała się otoczona odrębnym murem cytadela, wewnątrz której mieścił się kompleks pałacowy i okręgi świątynne. Budowle pałacowe zazwyczaj tworzyły zespoły pomieszczeń skupionych wokół wewnętrznych dziedzińców. Mury okazalszych budowli, jak zwykle w Mezopotamii, były rozczłonkowane ryzalitami i często pozbawione otworów okiennych. Powstał typ podwójnej świątyni asyryjskiej, symetrycznej, z podłużną cellą, z usytuowanymi poprzecznie przedsionkami. W okręgu świątynnym pojawiły się ziguraty.

Świątynia Imgurenlil (fragment drzwi)
British Museum, London

Brązowe drzwi

Odpoczynek pod pnączem winorośli
British Museum, London

Wojowniczość i zaborcza polityka Asyrii wywarły wpływ na twórczość plastyczną. Na czoło wysunęła się tematyka wojenna, ideałem stał się człowiek obdarzony siłą fizyczną potężny król, dobry oficer, waleczny żołnierz. Z okresu nowoasyryjskiego (koniec II i 1 poł. I tys. p.n.e.) pochodzą pozostałości zespołów pałacowych dawnych stolic Kalchu, Niniwa, Durszarrukin. Pałace składały się z licznych, różnej wielkości pomieszczeń o różnorakim przeznaczeniu, zgrupowanych wokół wewnętrznych dziedzińców.

Lamassu
Paryż, Luwr

Lamassu

Wejścia do pałacu strzegły ogromne posągi kam. (lamassu uskrzydlone byki lub lwy o ludzkich głowach). Świątynie z ziguratem tworzyły jeden kompleks (np. podwójna świątynia Anu i Adada w Aszur). Rzeźba nowoasyryjska jest reprezentowana przede wszystkim przez posągi władców, dostojników, bóstw i geniuszy. Postacie o wydłużonych proporcjach są ukazywane frontalnie, w sposób hieratyczny, szaty i atrybuty władzy są oddane z ogromnym pietyzmem. Obnażone partie ciała przedstawiano w sposób konwencjonalny, podkreślając wyraźnie muskulaturę. Reprezentatywnym dziełem tego typu jest posąg Aszurnasirpala II z IX wieku p.n.e.

Umierająca Lwica
British Museum, London

Najbardziej rozpowszechnioną dziedziną sztuki asyryjskiej była płaskorzeźba, zazwyczaj związana z architekturą (dekoracja ścian), nosząca ślady polichromii. Tematykę przedstawień stanowiły sceny kultowe, dworskie, batalistyczne i myśliwskie, gloryfikujące osobę władcy, a z biegiem czasu także sceny z życia codziennego (np. budowa domów, wyładunek towarów). Znane są reliefy z Kalchu (X wiek p.n.e.) ukazujące przede wszystkim sceny kultowe (adoracja drzewa życia). Wśród reliefów wyróżnia się kilka kolejnych stylów, które charakteryzuje precyzja szczegółu, pomimo generalizacji przejrzysta, najczęściej pasowa kompozycja, studium anatomii, zwłaszcza zwierząt, wyobrażonych z mistrzowską ekspresją i trafną obserwacją ruchu.

Scena łowiecka z Asurbanipalem
British Museum, London

Przedstawieniom towarzyszą często napisy wyjaśniające i uzupełniające treść sceny. Dość powszechne są, znane już z poprzednich okresów, kamienne obeliski, na których w kompozycji pasowej ukazywano sceny historyczne (np. tzw. czarny obelisk Salmanasara III). Odkryto fragmenty malowideł ściennych (m.in. w Nuzi XV-XIV wiek p.n.e., Aszur IX wieku p.n.e., Durszarrukin VIII wiek p.n.e.) wielo- i jednobarwnych, o tematyce podobnej jak w płaskorzeźbie.

Gliptykę reprezentują małe pieczęcie cylindryczne z kamieni półszlachetnych zdobione przeważnie scenami kultowymi. Sprzęty, szkatułki i in. przedmioty zdobiono często reliefowymi plakietkami z kości słoniowej. Metalowe naczynia (głównie z brązu) zdobiono ornamentami geometrycznymi lub przedstawieniami figuralnymi. Sztuka asyryjska, mimo wielu zapożyczeń formalnych i oficjalnego charakteru, osiągnęła wysoki poziom artystyczny i wywarła znaczny wpływ na dalszy rozwój sztuki Bliskiego Wschodu (np. w Iranie), a przez nią oddziałała również na sztukę grecką.

Sztuka babilońska

Sztuka środkowej i południowej Mezopotamii, rozwijała się od około połowy II tysiąclecia 1 połowy I tysiąclecia p.n.e. Podstawą jej rozwoju były bezpośrednie tradycje sztuki sumeryjskiej i akadyjskiej. W jej historii wyróżnia się trzy okresy: starobabiloński, średniobabiloński (sztuka Kasytów) i nowobabiloński. Z okresu starobabilońskiego (1 poł. II tysiąclecia p.n.e.) zachowało się niewiele zabytków architektonicznych. Najlepiej znanym przykładem są ruiny wielkiego pałacu w Mari z cennymi fragmentami malowideł ściennych; zachowały się również pozostałości świątyń (m.in. w Tell Harmal).

Stela Hammurabiego
Paryż, Luwr

Stela Hammurabiego
(fragment)

Stela Hammurabiego z 1760 roku p.n.e. reprezentuje relief starobabiloński, odznaczający się zarówno wysokim poziomem artystycznym jak i nowatorstwem formy -portretowe ujęcie twarzy króla oraz próba trójwymiarowego modelunku postaci. Stela z kodeksem Hammurabiego znaleziono w Suzie (wys.2,25m) jako pochodzące z Babilonii trofeum wojenne. Hammurabi z ręką podniesioną w geście modlitewnym stoi przed siedzącym na tronie Szamaszem, bogiem słońca i sprawiedliwości, który wręcza królowi symbole władzy. Król mimo posiadanej potęgi, nie kazał nigdy przedstawić się jako równy bogom. Przeciwnie, scena ukazuje pełną uszanowania postawę, sugerując, że bóg jest rzeczywistym prawodawcą. Za bogiem wykwitają promienie, widoczne nad jego ramionami. Szamasz jest odziany w szatę typową dla bóstw w okresie sumeryjskim. W jednej ręce trzyma berło i pierścień, głowę wieńczy tiara z czterema rogami. Hammurabi ubrany jest jak Gudea, w płaszcz zarzucony na lewe ramię, prawe ramię pozostaje obnażone. Wielka broda i profil, w którym zamiast prostego nosa, będącego przedłużeniem linii czoła, pojawia się krzywizna, podkreślająca odmienność etniczną. Każdy szczegół reliefu opracowany został z niezwykłą pieczołowitością. Temat sacra conversazione –siedzący bóg pogrążony w rozmowie z monarchą –pojawia się wielokrotnie w reliefowych scenach, których bohaterami są późniejsi władcy babilońscy. Poniżej słup z diorytu pokryty jest pismem klinowym z tekstem kodeksu ogłoszonego w 32 roku panowania.

Rzeźbę pełną reprezentuje m.in. portretowa głowa króla (Hammurabiego?). Drobna plastyka (terakotowa) i gliptyka stały się sztuką masową. Z okresu średniobabilońskiego, kasyckiego (2 poł. II tys. p.n.e.), zachowały się głównie kamienne stele graniczne, tzw. kudurru, zdobione reliefami o treści symbolicznej. Wprowadzono też dekorację arch. w postaci figuralnych fryzów z modelowanej cegły (świątynia Inanny w Uruk). Malarstwo wiązało się nadal z dekoracją wnętrz (ruiny pałacu w Durkurigalzu). Z okresu nowobabilońskiego, chaldejskiego (1 poł. I tys. p.n.e.) zachowały się głównie potężne budowle Babilonu z czasów Nabuchodonozora II. Pojawiła się wówczas dekoracja ścienna z glazurowanej, barwnej cegły;

Brama Isztar z drogą procesyjną do głównej świątyni Marduka; sala tronowa Nabuchodonozora przedstawiająca wyobrażenia zwierząt (lwy, byki, smoki) i stylizowane ornamenty roślinne rekonstrukcja w Berlińskich Muzeach Państwowych (Muzeum Pergameńskie).

Brama Isztar
Berlin, Pergamon

Brama Isztar (fragment)

Rzeźbę nowobabilońską reprezentowały reliefowe kudurru oraz drobne, terakotowe rzeźby wotywne. W gliptyce rozpowszechniła się pieczęć płaska stemplowa ze scenami kultowymi. Podbój perski nie zahamował rozwoju babilońskiej twórczości artystycznej. Jeszcze przez kilkadziesiąt lat wytwarzano dzieła o tradycyjnym babilońskim charakterze stanowiące inspirację dla powstających wówczas prac perskich.

Sztuka akadyjska

Rozwijała się 2340-2200 p.n.e. w okresie istnienia państwa Akadyjskiego; stanowiła twórcze rozwinięcie sztuki sumeryjskiej; w Esznunie zachowały się pozostałości dwóch świątyń, na planie wydłużonego prostokąta; w Tell Brak odkryto warowny pałac z czasów Naramsina budowla na planie kwadratu (100×100m) z dziedzińcami, wieloma wąskimi pomieszczeniami, otoczona potężnym murem; podobną ufortyfikowaną budowlę odkryto w Aszur. Rzeźbę pełną reprezentują fragmentarycznie zachowane monumentalne posągi władców (np. diorytowy posąg króla Manisztusu, odznaczające się starannym modelunkiem; rysy twarzy i fryzurę przedstawiano w sposób naturalistyczny (alabastrowe głowy z Aszur); pojawiła się rzeźba o wyidealizowanym portrecie (brązowa głowa władcy znaleziona w Niniwie); precyzyjnym wykonaniem odznaczają się liczne zachowane gliniane posążki wotywne; płaskorzeźbione stele kamienne, opowiadające o czynach militarnych władców, charakteryzują się swobodniejszą kompozycją scen niż w sztuce sumeryjskiej (Stela Sargona).

Stela Naramsina
Paryż, Luwr

Stela Naramsina, Paryż, Luwr

Stela Naramsina jest najbardziej znanym dziełem sztuki akadyjskiej, wykonana jest z różowego piaskowca, z ok.2250 roku p.n.e. Scena ukazuje trumf władcy Sumeru i Akadu nad ludem Lulubejów, zamieszkujących góry Zagros. Piaskowcowa płyta przypomina swym kształtem górę, która zresztą widnieje na reliefie. Ku jej szczytowi kroczy władca na czele oddziałów wspinających się szeregiem, po przekątnej płyty. Artysta zrezygnował z układu pasowego, ale jego ślad zachował się w układzie kroczących postaci. Poszczególne szeregi żołnierzy maszerują ukośnie ku górze jedne nad drugimi. Wrogowie uciekają w popłochu, prosząc o litość. Władca jest dużo wyższy niż jego żołnierze, ukazany zgodnie z konwencją. Tiara z rogami, zdobiąca jego głowę, świadczy, że króla wyobrażano jako bóstwo. Nogą przygniata pierś pokonanego wroga, co jest symbolicznym wyrazem triumfu. Inny wróg pada w tył przebity włócznią, jeszcze inny błaga o litość. Na steli po raz pierwszy pojawia się krajobraz. Jest on zupełnie umowny: góra symbolizuje góry Zagros, gdzie żyli najeźdźcy, drzewo wskazuje, że walka toczyła się w miejscu zalesionym. Innym elementem symbolicznym są dwie gwiazdy oznaczające obecność bogów Szamasza i Isztar, patronujących zwycięscy.

W gliptyce pojawiły się pieczęcie większych rozmiarów (do 15 cm) niż w okresie poprzednim, zdobione scenami kultowymi, religijnymi, polowań, postaciami ze świata mitologii itp.; w porównaniu z wcześniejszymi dziełami sumeryjskimi sztuka akadyjska charakteryzuje się doskonalszą techniką, dążeniem do naturalizmu, dynamiką ujęcia tematu; sztuka akadyjska stanowi krótki, lecz ważny etap w rozwoju sztuki Mezopotamii.

Sztuka sumeryjska

Ziggurat w Ur
Irak

Sztuka sumeryjska rozwijała się od końca czwartego tysiąclecia przed naszą erą w miastach-państwach Ur, Uruk, Eridu, Lagasz, Girsu, Nippur. W okresie wczesnosumeryjskim 3200-2600 p.n.e. budowano miasta otoczone murami obronnymi, domy z izbami skupionymi wokół dziedzińca, a w centrum miasta ośrodek kultowy, czyli świątynia (z której następnie rozwinął się zigurat) oraz pałac władcy. Do wznoszenia budynków używano suszonej cegły, w budowlach reprezentacyjnych okładano mur z cegły palonej. Za spoiwo budowlane służył muł oraz smoła bitumiczna.

Ziggurat w Ur
Irak

Ziggurat w Ur (sum. Etemennigur) -wybudowany ok.2100 p.n.e. przez Ur-Nammu i Szulgiego.
Ziggurat z Ur miał budowę schodkowaną trójstopniowo, zwężającą się ku górze. Była to wieża sakralna poświęcona bogu księżyca Nannie.
Pierwotna budowla wzniesiona na fundamencie o wymiarach 65x43m., była wysoka na ok. 21m, dziś sięga ok. 13m. Rdzeń składał się z cegły suszonej i był obłożony wypalaną cegłą. Przypuszczalnie na najwyższym tarasie stała niewielka kaplica, do której prowadziły schody. Tarasy połączone były pochylniami. Ściany zdobione były niszami i ryzalitami. Na pierwszy taras prowadziły trzy szerokie ciągi schodów połączone w przelotowej bramie.

Sztandar z Ur Londyn,
Muzeum Brytyjskie

W Sztandarze z Ur użyto techniki inkrustacji. Sztandar jest przedmiotem w kształcie grubego klina z drewna o wymiarach 44x20cm odnaleziony w grobach „królewskich”, datowany na ok.2600 p.n.e. Jego szersze boki są zdobione mozaiką z lapis-lazuli, kornaliny i macicy perłowej ułożoną na podłożu bitumicznym. Każda z kompozycji podzielona jest na trzy pasy. W poszczególnych sekwencjach ukazano dwa ważne wydarzenia: zwycięską wojnę i ucztę wydaną z okazji przywrócenia pokoju. Główne sceny widnieją w górnych rejestrach.

Sztandar z Ur (fragment)
strona wojenna

Sztandar z Ur strona wojenna, British
Museum

Zwycięski władca, wyższy niż inne postacie, zsiadł ze stojącego za nim rydwanu, by obejrzeć przypro-wadzonych przed jego oblicze jeńców. Są oni nadzy, poranieni, nie mogą uciec, bo strzegą ich królewscy wojownicy. W dwu niższych pasach przedstawione zostały wydarzenia, które doprowadziły do zwycięstwa: krocząca do walki piechota chwyta i zabija wrogów, pędzące rydwany tratują ciała poległych.

Sztandar(fragm.) strona pokojowa

Sztandar z Ur, strona pokojowa

Na drugiej stronie sztandaru władca celebruje zwycięstwo. Siedzi na tronie, zwrócony ku siedzącym dostojnikom. Wszyscy trzymają w rękach puchary, a czas umila im harfista i kobieta będąca śpiewaczką lub tancerką.
W niższych rejestrach ludzie króla prowadzą zdobyte zwierzęta i niosą łupy, których obfitość unaocznia wagę zwycięstwa. Trapezoidalne, krótsze boki również były zdobione, a ukazane tam sceny miały charakter mitologiczny. Niestety sceny te zachowały się w bardzo złym stanie.

Kobieta z Half

Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne, figurki wotywne z terakoty lub alabastru, kamienne rzeźby przedstawiające zgeometryzowane postacie ludzkie, kamienne wazy reliefowe (np. waza z Uruk), wazy z metalu (np. srebrna waza Entemeny), stele pamiątkowe (np. stela Eanatuma) i reliefy o kompozycji pasowej, izokefalicznej, z wyeksponowaną postacią władcy (twarz i nogi z profilu, tors en face); tematyka przedstawień sceny mitologiczne, historyczne i kultowe. zwłaszcza złotnictwo (złota biżuteria ozdobiona szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, drewniana figurka kozła obłożona złotą blachą, okucia harf), ceramika malowana w barwne wzory figuralne i geometryczne, wyroby z metali, gliptyka (pieczęcie cylindryczne z przedstawieniami głównie o treści mitologicznej.
Opanowanie Mezopotamii przez Akadów ok. 2400 p.n.e. położyło kres rozwojowi sztuki starosumeryjskiej. Dzieła powstające w wiekach następnych świadczą o wykorzystaniu osiągnięć kultury sumeryjskiej przez przybyszów.
Sztuka okresu renesansu sumeryjskiego (2150 2000 p.n.e.) nawiązywała do tradycji okresu wcześniejszego, podniósł się natomiast jej poziom artystyczny i techniczny; wyróżniała się rzeźba portretowa (posągi Gudei z Lagasz); sztuka sumeryjska, przez wpływ na sztukę babilońską i asyryjską, oddziałała na sztukę późniejszych cywilizacji Mezopotamii.