Sztuka akadyjska

Rozwijała się 2340-2200 p.n.e. w okresie istnienia państwa Akadyjskiego; stanowiła twórcze rozwinięcie sztuki sumeryjskiej; w Esznunie zachowały się pozostałości dwóch świątyń, na planie wydłużonego prostokąta; w Tell Brak odkryto warowny pałac z czasów Naramsina budowla na planie kwadratu (100×100m) z dziedzińcami, wieloma wąskimi pomieszczeniami, otoczona potężnym murem; podobną ufortyfikowaną budowlę odkryto w Aszur. Rzeźbę pełną reprezentują fragmentarycznie zachowane monumentalne posągi władców (np. diorytowy posąg króla Manisztusu, odznaczające się starannym modelunkiem; rysy twarzy i fryzurę przedstawiano w sposób naturalistyczny (alabastrowe głowy z Aszur); pojawiła się rzeźba o wyidealizowanym portrecie (brązowa głowa władcy znaleziona w Niniwie); precyzyjnym wykonaniem odznaczają się liczne zachowane gliniane posążki wotywne; płaskorzeźbione stele kamienne, opowiadające o czynach militarnych władców, charakteryzują się swobodniejszą kompozycją scen niż w sztuce sumeryjskiej (Stela Sargona).

Stela Naramsina
Paryż, Luwr

Stela Naramsina, Paryż, Luwr

Stela Naramsina jest najbardziej znanym dziełem sztuki akadyjskiej, wykonana jest z różowego piaskowca, z ok.2250 roku p.n.e. Scena ukazuje trumf władcy Sumeru i Akadu nad ludem Lulubejów, zamieszkujących góry Zagros. Piaskowcowa płyta przypomina swym kształtem górę, która zresztą widnieje na reliefie. Ku jej szczytowi kroczy władca na czele oddziałów wspinających się szeregiem, po przekątnej płyty. Artysta zrezygnował z układu pasowego, ale jego ślad zachował się w układzie kroczących postaci. Poszczególne szeregi żołnierzy maszerują ukośnie ku górze jedne nad drugimi. Wrogowie uciekają w popłochu, prosząc o litość. Władca jest dużo wyższy niż jego żołnierze, ukazany zgodnie z konwencją. Tiara z rogami, zdobiąca jego głowę, świadczy, że króla wyobrażano jako bóstwo. Nogą przygniata pierś pokonanego wroga, co jest symbolicznym wyrazem triumfu. Inny wróg pada w tył przebity włócznią, jeszcze inny błaga o litość. Na steli po raz pierwszy pojawia się krajobraz. Jest on zupełnie umowny: góra symbolizuje góry Zagros, gdzie żyli najeźdźcy, drzewo wskazuje, że walka toczyła się w miejscu zalesionym. Innym elementem symbolicznym są dwie gwiazdy oznaczające obecność bogów Szamasza i Isztar, patronujących zwycięscy.

W gliptyce pojawiły się pieczęcie większych rozmiarów (do 15 cm) niż w okresie poprzednim, zdobione scenami kultowymi, religijnymi, polowań, postaciami ze świata mitologii itp.; w porównaniu z wcześniejszymi dziełami sumeryjskimi sztuka akadyjska charakteryzuje się doskonalszą techniką, dążeniem do naturalizmu, dynamiką ujęcia tematu; sztuka akadyjska stanowi krótki, lecz ważny etap w rozwoju sztuki Mezopotamii.

Sztuka sumeryjska

Ziggurat w Ur
Irak

Sztuka sumeryjska rozwijała się od końca czwartego tysiąclecia przed naszą erą w miastach-państwach Ur, Uruk, Eridu, Lagasz, Girsu, Nippur. W okresie wczesnosumeryjskim 3200-2600 p.n.e. budowano miasta otoczone murami obronnymi, domy z izbami skupionymi wokół dziedzińca, a w centrum miasta ośrodek kultowy, czyli świątynia (z której następnie rozwinął się zigurat) oraz pałac władcy. Do wznoszenia budynków używano suszonej cegły, w budowlach reprezentacyjnych okładano mur z cegły palonej. Za spoiwo budowlane służył muł oraz smoła bitumiczna.

Ziggurat w Ur
Irak

Ziggurat w Ur
Irak

Ziggurat w Ur (sum. Etemennigur) -wybudowany ok.2100 p.n.e. przez Ur-Nammu i Szulgiego.
Ziggurat z Ur miał budowę schodkowaną trójstopniowo, zwężającą się ku górze. Była to wieża sakralna poświęcona bogu księżyca Nannie.
Pierwotna budowla wzniesiona na fundamencie o wymiarach 65x43m., była wysoka na ok. 21m, dziś sięga ok. 13m. Rdzeń składał się z cegły suszonej i był obłożony wypalaną cegłą. Przypuszczalnie na najwyższym tarasie stała niewielka kaplica, do której prowadziły schody. Tarasy połączone były pochylniami. Ściany zdobione były niszami i ryzalitami. Na pierwszy taras prowadziły trzy szerokie ciągi schodów połączone w przelotowej bramie.

Sztandar z Ur Londyn,
Muzeum Brytyjskie

W Sztandarze z Ur użyto techniki inkrustacji. Sztandar jest przedmiotem w kształcie grubego klina z drewna o wymiarach 44x20cm odnaleziony w grobach „królewskich”, datowany na ok.2600 p.n.e. Jego szersze boki są zdobione mozaiką z lapis-lazuli, kornaliny i macicy perłowej ułożoną na podłożu bitumicznym. Każda z kompozycji podzielona jest na trzy pasy. W poszczególnych sekwencjach ukazano dwa ważne wydarzenia: zwycięską wojnę i ucztę wydaną z okazji przywrócenia pokoju. Główne sceny widnieją w górnych rejestrach.

Sztandar z Ur (fragment)
strona wojenna

Sztandar z Ur strona wojenna, British
Museum

Zwycięski władca, wyższy niż inne postacie, zsiadł ze stojącego za nim rydwanu, by obejrzeć przypro-wadzonych przed jego oblicze jeńców. Są oni nadzy, poranieni, nie mogą uciec, bo strzegą ich królewscy wojownicy. W dwu niższych pasach przedstawione zostały wydarzenia, które doprowadziły do zwycięstwa: krocząca do walki piechota chwyta i zabija wrogów, pędzące rydwany tratują ciała poległych.

Sztandar(fragm.) strona pokojowa

Sztandar z Ur, strona pokojowa

Na drugiej stronie sztandaru władca celebruje zwycięstwo. Siedzi na tronie, zwrócony ku siedzącym dostojnikom. Wszyscy trzymają w rękach puchary, a czas umila im harfista i kobieta będąca śpiewaczką lub tancerką.
W niższych rejestrach ludzie króla prowadzą zdobyte zwierzęta i niosą łupy, których obfitość unaocznia wagę zwycięstwa. Trapezoidalne, krótsze boki również były zdobione, a ukazane tam sceny miały charakter mitologiczny. Niestety sceny te zachowały się w bardzo złym stanie.

Kobieta z Half

Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne, figurki wotywne z terakoty lub alabastru, kamienne rzeźby przedstawiające zgeometryzowane postacie ludzkie, kamienne wazy reliefowe (np. waza z Uruk), wazy z metalu (np. srebrna waza Entemeny), stele pamiątkowe (np. stela Eanatuma) i reliefy o kompozycji pasowej, izokefalicznej, z wyeksponowaną postacią władcy (twarz i nogi z profilu, tors en face); tematyka przedstawień sceny mitologiczne, historyczne i kultowe. zwłaszcza złotnictwo (złota biżuteria ozdobiona szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, drewniana figurka kozła obłożona złotą blachą, okucia harf), ceramika malowana w barwne wzory figuralne i geometryczne, wyroby z metali, gliptyka (pieczęcie cylindryczne z przedstawieniami głównie o treści mitologicznej.
Opanowanie Mezopotamii przez Akadów ok. 2400 p.n.e. położyło kres rozwojowi sztuki starosumeryjskiej. Dzieła powstające w wiekach następnych świadczą o wykorzystaniu osiągnięć kultury sumeryjskiej przez przybyszów.
Sztuka okresu renesansu sumeryjskiego (2150 2000 p.n.e.) nawiązywała do tradycji okresu wcześniejszego, podniósł się natomiast jej poziom artystyczny i techniczny; wyróżniała się rzeźba portretowa (posągi Gudei z Lagasz); sztuka sumeryjska, przez wpływ na sztukę babilońską i asyryjską, oddziałała na sztukę późniejszych cywilizacji Mezopotamii.

Alabastrowy posążek Ebihila
Paryż, Luwr

Alabastrowy posążek Ebihila
Paryż, Luwr

Sumeryjska figurka oranta
Paryż, Luwr

Siedzący Gudea
Paryż, Luwr

Stela Sępów
Paryż, Luwr

Stela Sępów
Paryż, Luwr

Stela Sępów (fragment)
Paryż, Luwr

Stela Ur-Nammu
USA, Pennsylvania

Stela Ur-Nammu
USA, Pennsylvania

Quiz -Sztuka prehistoryczna

Megality

Z bretońskiego megas + litho; czyli duży kamień. Budowle z wielkich brył kamienia, niezwiązanych zaprawą lub też pojedyncze obeliski. Megality dzielimy na: menhiry, dolmeny, kromlechy, alignementy. Służyły one celom kultowym lub sepulkralnym, niekiedy astronomicznym.

Menhir -(z bret. men+hir, kamień+długi) Pradziejowy obelisk kamienny, surowy lub z grubsza obrobiony, występujący pojedynczo lub też w grupach, czasem tworzące alignement (z franc. alignement -ustawione w szereg) czyli aleje z równoległych rzędów menhirów, które służyły prawdopodobnie celom kultowym lub astronomicznym. Najbardziej znanym menhirem jest:

Men er Groah największy menhir z Locmariaquer we Francji, niestety nie zachował się w całości do dzisiejszych czasów, leży rozbity na cztery części, a niegdyś sięgał 23 metrów w górę u podstawy 5m, a alignementem, czyli zgrupowaniem bloków kamiennych, tak zwanych menhirów, w jednym szeregu lub w wielorzędowych alejach jest Aleja Menhirów w Carnac.

 Menhir Aber Rhaeadr -Walia

Menhir Aghadown Cork -Irlandia

Aleja Menhirów w Carnac -Francja

Menhir Ardristanhi -Irlandia północna

Men er Groah -Francja

Menhir -Czechy

Kromlech -(z bretońskiego, crom -krzywizna) Budowla w formie kręgu utworzona z menhirów, często łączonych górą poziomymi belkami kamiennymi. Były o charakterze kultowym lub astronomicznym wznoszono je w neolicie i początku epoki brązu. Najsłynniejszy kromlech, symbol zachodu, to Stonehenge w Anglii (niżej),  sanktuarium kultu słonecznego, wzniesione ok. 1800 roku p.n.e.

Stonehenge -plan

Stonehenge -Anglia

Stonehenge -Anglia

Dolmen -(z bretońskiego: tol 'stół' + men 'kamień') konstrukcja z pionowych płyt kamiennych przykrytych głazem, najczęściej służyła jako grobowiec, czasem dolmeny były przysypywane ziemią. Taula

Dolmen Pradeches (Dolmen du Pradinas) -Francja

Dolmen del Mas Puig de Caneres -Hiszpania

Dolmen de Pedra Gentil

Dolmen de Pedra Gentil -Hiszpania

Taula z Sanktuarium Talati de Dalt
Taula (kataloń. stół) - ustawienie dwóch megalitów w kształt litery "T", występujące na wyspie Minorce (Hiszpania). Powstały między 1000 a 300 p.n.e. Największe mają wysokość do 3,7 metrów.

Biskupin -Osada z epoki żelaza okresu halsztyckiego między 700 a 400 rokiem p.n.e. zbudowana została niegdyś na wyspie jeziora. Dookoła wału z palisadą i falochronami biegnie wewnątrz osady obwodnica łącząca jedenaście ulic poprzecznych, wyłożonych drewnem. Wzdłuż nich stało szeregowo sto pięć jednakowo rozplanowanych domów o powierzchni użytkowej 70-80m kwadratowych zbudowanych z bali drewnianych z wejściami usytuowanymi od południa.

Tassili - Algieria

Wspaniałe malowidła skalne pochodzą z paleolitu i neolitu na Saharze, Tasili Wan Ahdżar, powstawały na około 6000 lat przed naszą erą do około II wieku naszej ery; wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.